पुणे: ताजेतवाने पेयाचा आस्वाद घेतल्यानंतर पुठ्ठा टाकून देणे हे क्वचितच पुढील पिढीसाठी शिक्षणास चालना देण्यासाठी पुनरुत्पादित केले जाऊ शकते या एपिफनीचे पालन केले जाते.पण शहर-आधारित उद्योग हेच करण्याचा प्रयत्न करीत आहे. आतापर्यंत, या प्रयत्नामुळे चिखली येथील एका खाजगी सरकारी अनुदानित शाळेसाठी सुमारे 1 टन विविध काडतुसे पुनर्वापर करण्यात आली आहेत.पुणे-स्थित कार्बन-निगेटिव्ह सोशल एंटरप्राइझ प्रोअर्थ गेल्या 11 वर्षांपासून शहरी भारतात शून्य-कचरा समुदाय तयार करण्यासाठी काम करत आहे. आपल्या सर्वात अलीकडील प्रयत्नांमध्ये, समूह टिकाव वाढवण्यासाठी आणि तरुण प्रेक्षकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी Tetra Pak India च्या ‘GoGreen with Tetra Pak’ कार्यक्रमाशी करार करत आहे.गेल्या नऊ महिन्यांत, ProEarth ने आपल्या प्रकल्पासाठी असंख्य टेट्रा पाक कार्टन्स गोळा करून पुन्हा वापरल्या आहेत. एका दशकापूर्वी मुंबईत सुरू झालेल्या या उपक्रमाचा भाग म्हणून पुनर्वापर केलेल्या प्रत्येक 10,500 कार्टन्समागे एक बेंच कमी विशेषाधिकार असलेल्या शाळेला दान केला जातो.प्रमोद जगताप, कृष्णानगर, पिंपरी चिंचवड येथील शेषाबाई गणेगे शाळेचे उपमुख्याध्यापक म्हणाले, “आम्हाला एप्रिलमध्ये 35 बेंच मिळाल्या, ज्याचा वापर पूर्व प्राथमिक ते इयत्ता चौथीपर्यंतच्या विद्यार्थ्यांकडून केला जात होता. त्यांनी मुलांना खूप आनंद दिला. त्यांना बेंच कसे बनवले गेले याची कल्पना कदाचित समजू शकली नसली तरी, त्यांना बसण्याची प्रक्रिया कशी सोईस्कर आहे हे समजावून सांगण्यासाठी ते आरामदायी आहेत. जरी टेट्रा पाक कार्टन्स ही बहुतेक घरातील वस्तू नसतात, तरीही त्यांनी पुनर्वापरासाठी आमच्याकडे इतर साहित्य गोळा करणे सुरू केले आहे.“ProEarth चे संस्थापक अनिल गोकर्ण यांनी सांगितले की, त्यांना त्यांच्या रीसायकलिंग मशीनद्वारे कार्टन गोळा करण्यात काही प्रमाणात यश मिळाले आहे, जे काही साखळी आणि स्थानिक सुपरमार्केटमध्ये स्थापित केले आहेत.“या उपक्रमाभोवती गती निर्माण करण्याच्या उद्देशाने आमची जागरूकता सत्रे सोसायट्या आणि कंपन्यांना पूर्ण करतात, परंतु नंतरच्या काळात आम्हाला अधिक यश मिळाले आहे. कार्टन्स पुनर्वापर करणे आणि ते केंद्रांकडे सुपूर्द करणे, ते कसे स्वच्छ केले जातात, संग्रहित केले जातात आणि नंतर टाकले जातात या संदर्भात वर्तनात्मक बदल आवश्यक आहेत. हे एका रात्रीत बदलू शकत नाही. म्हणून, आम्ही जास्तीत जास्त कंपन्यांना प्रभावित करण्यासाठी समर्पित आहोत, “आम्ही वैयक्तिकरित्या अनेक कंपन्यांना प्रभावित करू शकू असे सांगितले.शैक्षणिक पोहोच हा मुख्य केंद्रबिंदू आहे – 18 शाळांमधील 3,600 हून अधिक विद्यार्थी, 20,000 सोसायटीचे रहिवासी आणि पुण्यातील 10 कंपन्यांमधील 10,000 हून अधिक कर्मचारी या चळवळीत सामील झाले आहेत.बाणेरची रहिवासी स्मिता नानल आणि तिचा १४ वर्षांचा मुलगा अंगद पर्यावरण वाचवण्यासाठी या लढ्यात सक्रिय सहभागी आहेत. “आम्ही अंगद आठ वर्षांचा असल्यापासून शक्य तितक्या रिसायकलिंगचा सराव करत आहोत आणि आता तो बहुतांशी पुढाकार घेतो. प्रोअर्थ कलेक्शन पॉईंटवर टाकल्या जाणाऱ्या कार्टन साफ करणे, वाळवणे आणि गोळा करणे या प्रक्रियेचे तो बारकाईने पालन करतो,” नानल म्हणाले.“आम्ही आमच्या मुलांना शाश्वत जीवनपद्धती लवकर शिकवणे महत्त्वाचे आहे कारण ती पुढची पिढी आहे, जी खरोखरच बदल घडवून आणू शकते. पुनर्वापर आणि शाश्वत दृष्टीकोन एक पाऊल पुढे नेणे हे त्यांचे काम असेल आणि त्यामुळे त्यांना लहान वयातच त्याची सवय लावणे हा पर्यावरणपूरक वृत्ती प्रवृत्त करण्याचा एक उत्तम मार्ग आहे,” ती पुढे म्हणाली.बेव्हरेज कार्टन प्रामुख्याने कागदापासून बनवले जातात. सुमारे 75% पुठ्ठा पेपरबोर्ड, 20% पॉलिथिलीन आणि 5% ॲल्युमिनियमपासून बनविला जातो. उत्पादन आणि पॅकेज स्वतंत्रपणे निर्जंतुकीकरण केले जाते, नंतर एकत्र केले जाते आणि निर्जंतुक वातावरणात सील केले जाते. कार्टनचे सर्व भाग पुनर्वापर करण्यायोग्य आहेत. ॲसेप्टिक पॅकेजमध्ये कच्च्या कागदाव्यतिरिक्त प्लास्टिक आणि ॲल्युमिनियमचे वेगवेगळे थर असल्याने त्यांचा “सामान्य” कागदाचा कचरा म्हणून पुनर्वापर करता येत नाही. वेगवेगळ्या सामग्रीच्या पृथक्करणासाठी त्यांना विशेष रीसायकलिंग युनिट्समध्ये जाण्याची आवश्यकता आहे. पुनर्नवीनीकरण न केल्यास, ते लँडफिलमध्ये संपू शकतात.‘कट, क्लीन, फ्लॅटन, डिपॉझिट आणि रीसायकल’ या सोप्या प्रक्रियेचे पालन केल्यानंतर, व्यक्तींना त्यांचे वापरलेले पेय पदार्थ पुण्यातील 11 नियुक्त कलेक्शन पॉईंट्सवर जमा करण्यास प्रोत्साहित केले जाते. एकट्या या वर्षी, 1 लाखाहून अधिक कार्टन्स गोळा करण्यात आले आहेत, ज्यामुळे 800 किलो कचरा लँडफिलमधून वळवला गेला आहे.“अन्नाने दूषित सामग्रीचा पुनर्वापर करणे अत्यंत अवघड आहे आणि त्यामुळे प्रक्रियेचे पालन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे वैयक्तिक पातळीवर केले जाणे आवश्यक आहे. सध्या आमचे सर्वात मोठे आव्हान शारीरिक बैठकांद्वारे व्यक्ती आणि समाजांपर्यंत पोहोचणे हे आहे. संदेश पसरवण्यासाठी आम्ही आता सोशल मीडिया आणि इतर आकर्षक साधनांचा वापर करत आहोत,” गोकर्ण पुढे म्हणाले.प्रत्येक वेळी जेव्हा खंडपीठ दान केले जाते, तेव्हा ProEarth आणि RUR ग्रीनलाइफ त्यांच्या योगदानकर्त्यांसोबत उपलब्धी सामायिक करतात. या उपक्रमाला पुण्यातील रिलायन्स स्मार्ट बाजार आणि दोराबजीज यांचेही समर्थन आहे.
मुख्य संपादक – गणेश दगा पाटील.
